تصویر سربرگ
نویسنده
نویسنده
فاطمه ابدی
دانشجوی دکتری برنامه‌ریزی درسی دانشگاه تهران و کارشناس ارشد مسائل تربیتی

زمان تقریبی مطالعه: 12 دقیقه

معلم خلاق کیست؟

گاهی روش تدریس معلم‌ها کارایی لازم را ندارد. معلمی که می‌خواهد خلاقانه تدریس کند باید توانایی و صلاحیت تدریس خلاقانه را هم داشته باشد. صلاحیت یادگیری، صلاحیت دانشی یا آموزشی، صلاحیت اجتماعی و صلاحیت آشنایی با فناوری، صلاحیت­هایی هستند که می­خواهم در این مبحث به شما معرفی کنم.

ابتدا لازم است بپرسیم تدریس چیست؟ می‌توانم تدریس را به زبان ساده این‌گونه تعریف کنم: مجموعه ­ای از فعالیت‌­های آموزشی که معلم در کلاس درس انجام می‌دهد. یادگیری، که تغییری پایدار در رفتار به‌شمار می‌­رود، طی فرآیند آموزش رخ خواهد داد. محصول تدریس آموختن است. تدریس مؤثرْ تدریسی است که معلم به محتوایی که آن را درس می‌­دهد تسلط دارد و خود را با تغییراتی که هر روز در حوزه‌ی علم و دانش رخ می‌­دهند، تطبیق می­‌دهد و تلاش می‌­کند تا آن­ها را در تدریس خود به‌­کار گیرد. بنابراین از معلم انتظار می‌رود در تدریس خود، به آنچه که می­­آموزد تسلط داشته باشد، در مورد آن تفکر کند، مهارت‌­های گوناگون در تدریس داشته باشد، محتواهای متنوع و متناسب با درس را مطالعه کرده باشد و بتواند در خلال تدریس از آن­ها مثال‌­هایی ذکر کند و یادگیری را برای دانش­‌آموزانش لذت­‌بخش کند.

به مهارت­‌های گوناگون تدریس اشاره کردم زیرا ما نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم که نسل­‌های مختلف از یک روش تدریس و یک محتوا سود ببرند. یکی از وظایف معلمی این است که به روش‌های مختلف، توجه دانش‌آموزان را برای یادگیری بیشتر جلب کند، این‌جاست که رویکردهای تدریس خلاق نمایان می‌شوند. پس می­‌توان یکی از ویژگی­‌های تدریس مؤثر را استفاده از خلاقیت در آن، یا به تعبیری دیگر، استفاده از تدریس خلاق دانست. در واقع، تدریس خلاق می­‌تواند کمک مؤثری به دانش‌­آموزان جهت دستیابی به پتانسیل کامل خود بکند.

استفاده از روش‌های تدریس خلاقْ به نیاز یادگیرنده و فردی بودن یادگیری وابسته است. همچنین در این روش تدریس باید به دانش‌آموزان اجازه دهیم هم در برنامه‌ریزی و هم در اجرای آن اظهارنظر کنند. 

همان‌طور که شما معلم عزیز می‌­دانید امروزه جامعه‌ی ما بیش از هر زمان دیگری به تحول و پیشرفت احتیاج دارد و این کار تنها به دست افراد خلاق و آفریننده‌ای امکان‌پذیر است که بدون در نظر گرفتن محدودیت‌ها و با کنار نهادن تفکر غالبی، بتوانند خلاقیت داشته باشند. اما تربیت چنین افرادی با وجود روش‌های تدریس کلیشه‌ای و از پیش تعیین‌شده، که عمر آن‌ها به درازای سال‌ها و نسل‌هاست، امکان‌پذیر نیست. تدریس تفکر خلاقْ نیازمند معلمی خلاق و جسور است که با جدیدترین متدهای آموزشی و نظریه‌های یادگیری آشناست. اما باید این را نیز در نظر گرفت که استفاده از روش‌های تدریس خلاقْ به نیاز یادگیرنده و فردی بودن یادگیری وابسته است. همچنین در این روش تدریس باید به دانش‌آموزان اجازه دهیم هم در برنامه‌ریزی و هم در اجرای آن اظهارنظر کنند. معلم می­‌تواند از روش‌­های آموزش مشارکتی، اکتشافی و مطالعه‌ی مستقل، برای کمک به دانش‌آموزان جهت تفکر فعال و خلاقانه در تدریس خود استفاده کند. بهره‌­گیری از این روش‌ها می‌تواند دانش‌آموزان را خلاق‌تر و موفقیت‌های تحصیلی‌شان را بیش‌تر کند و همچنین تجارب بیش‌تری را برای آن­‌ها فراهم کند.

 اواخر سال ۱۹۵۰، گیلفورد در ایالات متحده مطالعاتی تجربی درباره‌ی خلاقیت را آغاز کرد. بعد از آن در این زمینه مطالعات گسترده‌ای انجام شد و متخصصان با استفاده از آزمون‌های گوناگون، رابطه‌ی هوش، خلاقیت و پیشرفت تحصیلی را بررسی کردند. تعریف خلاقیتْ طی سال‌ها تحقیق و پژوهش تغییرات زیادی کرده است و صاحب‌نظران تعاریف گوناگونی از آن ارائه داده‌اند. مثلا تورنس[۱] خلاقیت را نوعی مسأله‌گشایی معرفی می­‌کند. به نظر او تفکر خلاق فرآیندی است که در آن مسائل یا کاستی‌های موجود در اطلاعات را متوجه می‌شویم، درباره‌ی حل مسأله فرضیه می‌سازیم، کاستی‌ها را رفع می‌کنیم، فرضیه‌مان را ارزیابی می‌کنیم و می‌آزماییم و نتایجش را به دیگران منتقل می‌کنیم. آموزش و یادگیری مبتنی بر خلاقیتْ یکی از شیوه‌های نوین یادگیری است که توانسته سطح دانایی و دانش را در جامعه بالا ببرد.

بیش از هشتاد سال پیش، جان دیویی گفت تنها روش مستقیم برای بهبود کیفیت روش­های تدریس و یادگیری، تمرکز بر شرایط و موقعیت‌­هایی است که باعث می‌شوند فکر کنیم و یافته‌­هایمان را بیازماییم. بر اساس دیدگاه سنتی، خلاقیت فردی را یک استعداد ذاتی می‌دانستند، نه یک صلاحیت قابل یادگیری. برای همین، در گذشته فقط افرادی را خلاق می‌دانستند که استعداد طبیعی در تفکر خلاق یا ریسک کردن داشتند. تدریس خلاق به متغیرهای زیادی وابسته است که برخی از آن‌ها همان ویژگی­‌های تدریس مؤثرند. تدریس مؤثر یعنی تدریسی که مدرسش درباره‌ی موضوع درس دانش داشته باشد، بتواند به دانش‌آموزان کمک کند تکالیف‌شان را انجام دهند، به‌طور مناسب درباره‌ی موضوع درس محتوا ارائه کند و در دانش‌آموزان انگیزه ایجاد کند. یکی از راه‌­های کسب صلاحیت­‌ها و مهارت‌­های تدریس خلاق در معلمان، هنگامی است که در دانشگاه تحصیل می‌­کنند. همچنین طی تجربیاتی که از تدریس در کلاس نیز به‌دست می­‌آورند و از طریق مطالعه و مشورت با همکاران نیز این صلاحیت در آن­ها ایجاد می­‌شود. اما در بسیاری از مواقع، معلمان تدریس خلاق را بر اساس رویکرد مبتنی بر نگرش‌های خود انجام می‌دهند. در حال حاضر کمبود­هایی در رویکردهای مبتنی بر صلاحیت معلمان و ویژگی‌های تدریس خلاقانه وجود دارد که به ارائه‌ی موفقیت‌­آمیز روش‌های تدریس خلاق وابسته‌اند. مروری بر پژوهش‌های مرتبط نشان می‌دهد که هم تحقیقات تئوری و هم تحقیقات تجربی، به اندازه‌ای پیشرفت نداشته‌اند که بتوانند هسته‌ی اصلی صلاحیت‌های معلمان را برای ارائه‌ی روش تدریس خلاق تعیین کنند. یک تعریف عمومی از صلاحیت­‌های معلمان در روش تدریس خلاق عبارتست از یکپارچه‌سازی دانش‌ها، مهارت‌ها و رویکردها. همچنین می­‌توانم به برخی صلاحیت‌های عمومی­ برای معلمان شامل مهارت‌های آموزشی، مهارت‌های آشنایی با ویژگی‌های دانش‌آموزان، مهارت‌های نظارت و ارزیابی میزان آموخته‌ها و پیشرفت دانش‌آموزان، مهارت‌های برقراری ارتباط بین خانواده و مدرسه و ارتباط بین جامعه و مدرسه، مهارت‌های برنامه‌ریزی‌­ درسی، مهارت‌های کار گروهی، مهارت‌های ارتباطی، مهارت‌های حل مسأله و مهارت‌های درک فرهنگی اشاره کنم. خلاقیتْ نیازمند دوباره اندیشی درباره‌ی تجربیات و روش‌های آموزشی و پرورشی است و در این میان نقش معلم به‌عنوان راهنما بیشترین اهمیت را دارد. اکنون با مقدمه‌ای که گفتم چهار صلاحیت[۲] معلمان را معرفی می‌کنم‌: یادگیری (دانشی یا آموزشی)، اجتماعی، و آشنایی با فناوری.

 پژوهش‌های بسیاری نشان می‌دهند صلاحیت یادگیری در خلاقیت بسیار مهم است. صلاحیت یادگیری یعنی معلم مایل باشد آموزش خلاقانه را بیاموزد و با استفاده از آن تأثیر تدریسش را افزایش دهد. در این راه مهم‌ترین مسأله برای معلم این است که چگونه یاد بگیرد، چگونه نیازهای مطالعاتی خود را برطرف کند، چطور مواد مورد نیاز برای آموزش را به‌دست آورد و چگونه مشکلات را با مطالعه، خوداندیشی و تحقیق حل کند (چن،[۳] ۲۰۰۲).

صلاحیت اجتماعی نیز یعنی معلم خلاق باید بتواند با دانش‌آموزانی در زمینه‌های متفاوت فرهنگی و اجتماعی ارتباط برقرار کند. همچنین معلمان اگر بخواهند با روابط مثبت انسانی با دانش­آموزان همکاری کنند به این توانایی نیاز دارند. یکی از جنبه‌های بسیار مهم این صلاحیت این است که بتوانند با صبر و حوصله با سردرگمی‌ها و ناکامی‌ها روبه‌رو شده و زود تسلیم نشوند.

معلم، برای آن‌که تدریسش مؤثرتر باشد، به صلاحیت آموزشی نیز نیاز دارد. یک معلم خلاق به مفاهیم ابتکاری آموزشی آگاه است و می‌تواند یادگیری دانش‌­آموزان را بر اساس تدریس خلاق و اصول آموزشی راهنمایی کند. این معلمان به بحث آموزش و پرورش علاقه‌ی بسیاری دارند. همچنین این معلمان درباره‌ی موضوعات آموزش و پرورش و روانشناسی یادگیری اطلاعاتی دارند که می‌توانند آن‌ها را به شیوه‌­های مؤثر برای پیشرفت دانش‌آموزان ادغام کنند.

آشنایی با فناوری می‌تواند به معلمان کمک کند تا به‌عنوان راهنما برای ایجاد راه‌های جدید و مبتکرانه‌ی آموزشی عمل کنند. معلم خلاق که صلاحیت آموزش دارد به چگونگی ادغام فناوری‌های مدرن آموزشی برای ارتقای استدلال، تحریک تفکر انتقادی و درک عمیق دانش‌آموزان آگاه است. این موضوع با نظریه­های آموزشی مدرن تناسب بسیار دارد و بر انجام وظایف زندگی واقعی تمرکز می‌کند. همان‌طور که می‌دانیم در جامعه‌ی کنونی بسیار مهم است که معلمان بتوانند اطلاعات لازم را از منابع مختلف و از میان انبوهی از اطلاعات بیابند و همچنین برای حل مشکلاتشان از آن­ها استفاده کنند.

می‌توان گفت که صلاحیت آموزشی و تربیتی معلم، صلاحیت اجتماعی و صلاحیت آشنایی با فناوری بر توانایی معلم در طراحی روش تدریس خلاق تأثیر مثبتی می­گذارد.

اخیراً در کشورمان پژوهشی انجام شده است و در آن از معلمان پرسیده‌اند به‌طور کلی چه صلاحیت­هایی برای طراحی روش تدریس خلاقانه لازم است؟ معلمان گفته‌اند انگیزه داشتن، به‌روزرسانی دانش خود نسبت به امور آموزشی و دانشی، مهارت آفرینندگی، مهارت­های مدیریت زمان و محتوا و آشنایی با اصول اخلاق حرفه­ای در مهارت معلمان در طراحی روش تدریس خلاقانه مؤثر است. پس می‌توان این‌طور نتیجه گرفت که علاوه بر ضرورت صلاحیت­های حرفه­ای در معلمان، بهتر است هرکدام زیرمجموعه­ای از صلاحیت­ها و مهارت­های دیگر را نیز داشته باشند. به این‌گونه که مهارت­هایی از قبیل آشنایی با رویکردهای مختلف در زمینه‌ی رشد شناختی و ذهنی دانش­آموزان، همچنین آشنایی با انواع روش­های تدریس جدید و کاربردی و در کنار آن­ها مهارت­های مدیریتی و سازماندهی، هم در کلاس درس و هم محتوا، می­توانند زیرمجموعه­هایی از این چهار صلاحیت اصلی باشند.

اما نکته‌ای که در این‌جا قابل تأمل و مهم جلوه می­کند این است: همانطور که قبلاً ذکر کردم این صلاحیت­ها برای اجرای روش تدریس خلاقانه بسیار مؤثر است، اما عملاً آن‌چه که امروز در کلاس­ها جریان دارد نشان می‌دهد معلمان در موقعیت­های کلاسی مختلف عکس­العمل‌های متفاوتی دارند. یعنی معلمان در چنین موقعیت­هایی به جای آن‌که به دنبال نوآوری و استفاده از وسایل و راهبردهایی باشند که دانش­آموزان را به جریان کلاس برگردانند و بازدهی کلاس را بالا برند، بر اساس رویکرد مبتنی بر نگرش­های خود تدریس می‌کنند. مثلاً، معلمی که صلاحیت آشنایی با فناوری را پذیرفته است اما از فناوری گریزان است و نمی­تواند از آن­ها در کلاس استفاده کند، روزبه‌روز فاصله‌ی بین نسلیِ موجود را افزایش می­دهد و بر عدم کارایی خود نسبت به این موارد می­‌افزاید. مهم‌تر آن‌که، امروزه بسیاری از معلمان آگاه و متعهد تلاش می‌کنند خود را با استاندارهای جدید آموزشی تطبیق بدهند تا بتوانند کلاسی فعال‌تر با بازدهی بیشتر داشته باشند.

اکنون که به پایان این مبحث رسیدیم می‌توانم پیشنهاداتی را به شما معلم عزیز ارائه دهم. شما می­‌توانید با مطالعه و جستجوی بیشتری پیرامون این صلاحیت­‌ها و حتی انواع دیگری از آن­‌ها، تدریس‌تان را بهتر کنید. کلاس­‌های آموزش ضمن خدمت هم می‌­تواند فرصت مناسبی برای کسب این مهارت‌­ها باشد. پیشنهاد می‌­کنم حضور در این کلاس‌­ها را جدی بگیرید. البته مسئولان نیز در این راستا نقش مهمی را ایفا می‌­کنند. مثلا می‌توانند معلمان را به ادامه تحصیل و ایجاد ارتباط نزدیک‌­تر با دانشگاه­‌ها و مراکز پژوهشی تشویق کنند و شرایط لازم را فراهم کنند تا معلمان بتوانند با آخرین یافته‌­ها در زمینه‌ی صلاحیت­‌های حرفه‌­ای آشنا شوند و درباره‌شان تحقیق کنند، یا زمینه‌هایی فراهم کنند که صلاحیت‌­هایی نظیر مدیریت کلاس، سازماندهی وقت و محتوا، حل مسأله و تفکر انتقادی را که عوامل زیربنایی این چهار صلاحیت هستند، بیاموزند و درباره‌شان تحقیق کنند و از نتایج‌شان در کلاس بهره ببرند.

...
نویسنده
فاطمه ابدی
دانشجوی دکتری برنامه‌ریزی درسی دانشگاه تهران و کارشناس ارشد مسائل تربیتی

1. پاول تورنس (۱۹۹۸) از دانشمندانی است که در زمینه‌ی آفرینندگی نظریه‌پردازی کرده و پژوهش­های بسیاری انجام داده است.
2. Competency
3. Chen, X. Y. (2002). On the development of innovative teacher and innovative quality Aspect South- East Asia, 10, 55–59.


مغز انسان محتوای تصویری را 60 هزار برابر زودتر از متن نوشتاری پردازش می‌کند. تحقیقات نشان می‌دهد استفاده از ابزار تصویری میزان درک دانش‌آموزان از درس را 50 درصد افزایش می‌دهد. مهم نیست از روی باور به تأثیر ابزار تصویری از آن‌ها استفاده می‌کنید یا فقط از روی نیاز آن‌ها را به کار می‌برید. چون در هر صورت نتیجه‌اش‌ ارتباطِ بهتر، فعالیت بیشتر و موفقیت دانش‌آموز است.

شما معلم‌اید، نه فیلم‌ساز

لرنیتو بلاگ

زمان تقریبی مطالعه: 4 دقیقه

شما معلمان عزیز، در طی تدریس خود، تجاربی کسب می­کنید که بسیار باارزش است و همکارانتان نیز می‌توانند از آن بهره ببرند. مربی‌گری همتا (۱) یکی از راه­های به اشتراک گذاشتن تجارب معلمان با یکدیگر است. در این روش معلمان، تجارب خود را با یکدیگر به اشتراک گذاشته و با روش‌ها و استراتژی‌های همکاران خود آشنا می‌شوند.

مربی‌گری همتا

لرنیتو بلاگ

زمان تقریبی مطالعه: 9 دقیقه

یکی از معلم‌ها در گزارشی گفت چطور تلاش‌ کرده دست از کنترل دانش‌آموزان بردارد و اجازه دهد مسیر خودشان را بروند. دیگری از استراتژی رابطه برقرار کردن با والدینی گفت که ممکن است با چنین سیستمی آشنا نباشند. در طول بحث معلم‌ها صادقانه گفتند که چگونه با این مدل‌های جدید و نوآورانه درکنار دانش‌آموزان‌شان رشد کردند.

جایگاه معلم‌ها در یادگیری شخصی‌شده

لرنیتو بلاگ

زمان تقریبی مطالعه: 11 دقیقه