تصویر سربرگ
نویسنده
نویسنده
فاطمه ابدی
دانشجوی دکتری برنامه‌ریزی درسی دانشگاه تهران و کارشناس ارشد مسائل تربیتی

زمان تقریبی مطالعه: 12 دقیقه

مروری بر روند اجرای هوشمندسازی مدارس در ایران

همان‌طور که می‌دانیم ظهور عصر اطلاعات و رواج فناوری­های مبتنی بر آنْ نگرش­ها، شغل­ها و نیازهای جدیدی در سراسر جهان ایجاد کرد. ما هم برای زندگی در این دنیای جدید و متحول، به آموزش متناسب با آن نیاز داریم. طرح مدارس هوشمند یکی از مناسب‌ترین الگوها برای توسعه‌ی فناوری است. مدارس هوشمند از جمله حوزه‌­هایی است که مدل ایده‌­آل فناوری اطلاعات را، همه‌جانبه و کل­‌نگرانه و با اهدافی از پیش تعیین شده، وارد سیستم آموزشی می‌­کند. در واقع می‌توان هدف اصلی هوشمندسازی مدارس را تربیت نسل آینده برای زندگی در عصر فناوری اطلاعات و به دنبال آن شکوفایی استعدادهای بالقوه‌ی آنان معرفی کرد.  به‌طور کلی روند ایجاد مدارس هوشمند شامل سه نسل است: نسل اول، مدارس چندرسانه‌­ای یا Multimedia که صرفاً شامل تجهیز مدارس به وسایل سخت­‌افزاری و تخته‌ی هوشمند بودند. نسل دوم، مدارس مدیریت هوشمند یا Smart Management که جهت استفاده‌ی مدیران طراحی شده‌­اند و نسل سوم، مدارس هوشمند یا همان Smart Schools هستند که امروزه در دنیا آن‌ها را شکل ایده‌­آل مدارس می‌دانند.

در مدرسه‌ی هوشمند روند اجرای کلیه‌ی فرآیندها اعم از مدیریت، نظارت، کنترل، یاددهی _ یادگیری، ارزشیابی، اسناد، امور دفتری و غیره مبتنی بر فاوا (فناوری اطلاعات و ارتباطات) (۱) بوده و برای بهبود نظام آموزشی و تربیتی طراحی شده است. فناوری در مدارس هوشمند به‌عنوان شتاب‌دهنده و توانمندساز عمل می‌کند و نه تنها اهداف کنونی نظام آموزش و پرورش را برآورده ساخته بلکه نیروی کاری‌ای را می­پروراند که توانایی رویارویی با چالش­های قرن بیست و یکم را نیز داشته باشد. تغییر فرآیند آموزشی و پرورشی در این مدارس مستلزم تغییر تدریجی فرهنگ و نحوه‌ی عملکرد مدارس در کلیه مقاطع است. کنار گذاشتن روش­های معلم‌محوری و یادگیری مبتنی بر حافظه و اتخاذ روشی که فعالیت، تفکر، خلاقیت و مسئولیت را در همه‌ی دانش‌آموزان ایجاد کند، از جمله‌ی این تغییرات این است که دانش­آموزان برای دستیابی به آن باید مسئولیت بیشتری برای آموزش و یادگیری خود بپذیرند. والدین نیز باید مشارکتی فعالانه‌­تر در امر آموزش و پرورش داشته باشند. در این میان نقش فناوری‌­های نوین اطلاعاتی و ارتباطی، به‌عنوان یک تسهیل‌­گر اهمیت دارد.

در مدرسه‌ی هوشمند هدفْ استفاده از امکانات فیزیکی مدرسه، تجهیز مدرسه به رایانه و فناوری، الکترونیکی کردن محتوای درس‌ها و ارزشیابی و نظارت هوشمند نیست، بلکه تکنولوژی ابزاری است برای هدفی والاتر: پرورش روح انتقادی و کاوشگری در دانش‌­آموزان.

 

همچنین مدرسه‌ی هوشمند مدرسه‌­ای است که سعی می‌کند با ایجاد محیط یاددهی – یادگیری و بهبود نظام مدیریتی مدرسه دانش­‌آموزانی پژوهنده و خلاق تربیت کند. در مدرسه‌ی هوشمند هر کس بیشتر توانایی دارد می­تواند بیشتر یاد بگیرد، زیرا برنامه‌­های آموزشی طوری طراحی شده­‌اند که می­توانند نیازهای متفاوت دانش‌­آموزان را پاسخ دهند. البته در مدرسه‌ی هوشمند هدفْ استفاده از امکانات فیزیکی مدرسه، تجهیز مدرسه به رایانه و فناوری، الکترونیکی کردن محتوای درس‌ها و ارزشیابی و نظارت هوشمند نیست، بلکه تکنولوژی ابزاری است برای هدفی والاتر: پرورش روح انتقادی و کاوشگری در دانش‌­آموزان. در مدارس هوشمند، رایانه در روش تدریس و ارزشیابی تأثیر زیادی دارد و برنامه‌­های درسی را تغییر می‌دهد اما مدارس همچنان کارکردها­ی اجتماعی‌شان را حفظ کرده‌اند و به دانش‌­آموزان در روابط اجتماعی‌شان کمک می‌­کنند. در مدارس هوشمند دانش‌­آموزان نحوه‌ی پردازش انبوهی از اطلاعات را می‌­آموزند تا بهتر و عمیق‌­تر یاد بگیرند. پس ایجاد مدارس هوشمند به برنامه‌­ریزی دراز مدت نیاز دارد. یعنی علاوه بر تغییر شیوه‌­های آموزشی، بسترسازی ارتباطی، آموزش معلمان مطابق با فناوری مورد استفاده، والدین را هم باید آماده کرد. همچنین این مدارس را باید از لحاظ فیزیکی و معماری، متفاوت با مدارس سنتی ساخت.

طبیعت پویای مدرسه هوشمند، تیمِ پروژه را ملزم می‌کند شاخص­ه‌ایی را برای تعیین اهداف، راه­‌های دستیابی به آن­ها و ایده‌­آل­‌های این نوع مدارس پیشنهاد دهند. این شاخص­‌ها ملاک‌­هایی را فراهم می‌کنند که نشان می‌­دهد کدام برنامه در رسیدن به اهدافش در راستای فلسفه‌ی آموزش و پرورش موفق بوده است. حیطه‌ی ارزیابی در مدرسه‌ی هوشمند جامع‌تر است، یعنی علاوه بر ارزشیابی پایانی، آمادگی و پیشرفت را نیز دربر می­گیرد و اطلاعات مختلفی را درباره‌ی توانایی‌­ها و نوع یادگیری دانش‌­آموزان ارائه می‌دهد. هدف نهایی از فعال کردن مدارس هوشمند، تربیت نیروی کار مجهز به مهارت‌­های رایانه‌­ای و سواد اطلاعاتی (۲) است که بتوانند نیازهای زندگی در دنیای اطلاعاتی جدید را برآورده کنند. سواد اطلاعاتی، مجموعه مهارت‌هایی برای جستجو و استفاده‌ی مناسب از انواع منابع اطلاعاتی (از جمله اینترت و کتابخانه) است.

مدارس هوشمند محیط همکاری و رقابت‌اند. معلمان مواد آموزشی و تمرینات را طوری طراحی می‌کنند که مهارت­‌های همکاری و رقابت در میان دانش‌­آموزان بسط یابد. به عبارت دیگر، در مدارس هوشمند اجزای درهم تنیده­‌ای طراحی کرده‌اند تا حس کنجکاوی دانش­‌آموزان را برانگیزند و کاری کنند که آن‌ها در درس فعالانه مشارکت کنند.

 

رویکرد مدارس هوشمند رویکردی جامع و تلفیقی است که علاوه بر مدل‌­های آموزشی مدارس هوشمند (که این مدل‌­ها مختص این مدارس هستند)، مشارکت فعالانه‌ی دانش‌­آموزان را می‌­طلبد. مدارس هوشمند محیط همکاری و رقابت‌اند. معلمان مواد آموزشی و تمرینات را طوری طراحی می‌کنند که مهارت­‌های همکاری و رقابت در میان دانش‌­آموزان بسط یابد. به عبارت دیگر، در مدارس هوشمند اجزای درهم تنیده­‌ای طراحی کرده‌اند تا حس کنجکاوی دانش­‌آموزان را برانگیزند و کاری کنند که آن‌ها در درس فعالانه مشارکت کنند. در این شرایط دانش‌­آموزان، معلمان و مدیران در محیط مدرسه هماهنگ با هم تلاش می‌کنند و مدرسه‌ی هوشمند نیز همه‌ی نیازهای آموزشی‌شان را برآورده می‌کند. برای استقرار مدرسه‌ی هوشمند باید مدلی ارائه کرد که بتواند اجزای این نوع مدارس را مشخص کند و مرجعی برای توسعه‌ی مدارس هوشمند و همچنین تفکیک آن‌ها از مدارس غیرهوشمند باشد. نقشه‌ی راه مدارس هوشمند همان مدلی است که با مطالعه‌ی مدل‌­های جهانی و بررسی نظرات کارشناسان، طی مصاحبه­ و گفت‌وگو، به دست آمده است. در این سند برای تعریف عملیاتی از مدرسه‌ی هوشمند یک چارچوب جامع ارائه شده است.

مدل مفهومی مدرسه‌ی هوشمند از پنج عنصر اصلی تشکیل شده است:

  • محیط یاددهی و یادگیری مبتنی بر محتوای چندرسانه‌­ای
  • زیرساخت توسعه یافته‌ی فناوری اطلاعات
  • مدیریت مدرسه با سیستم یک‌پارچه‌ی رایانه‌­ای
  • بهره‌مندی از معلمان آموزش‌دیده در حوزه‌ی فناوری اطلاعات
  • ارتباط یک‌پارچه رایانه­ای با مدارس دیگر

به کمک این پنج عنصر می­‌توان مدرسه‌ی هوشمند را تعریف کرد. در واقع، مدارس برای تبدیل به یک مدرسه‌ی کاملاً هوشمند باید بتوانند هر پنج عنصر را تأمین کنند. سال ۱۳۸۸، دولت نقشه‌ی راه مدارس هوشمند را تصویب کرد و تلاش کرد به کلیه‌ی جنبه­‌های توسعه‌ی یک مدرسه‌ی هوشمند در حوزه‌ی سخت­‌افزاری، نرم­‌افزاری و نیروی انسانی توجه کند طوری که تعریف ارائه‌شده کاربردی باشد. اهداف مدارس هوشمند به نحوی تبیین شده‌­اند که هم در راستای اهداف سازمان آموزش و پرورش و هم در راستای چشم­‌انداز مدارس هوشمند باشد تا مسیر را برای نیل به اهداف آموزش و پرورش هموار کنند.

هدف‌مان از هوشمندسازی مدارس چیست؟

  • استمرار فرآیند یادگیری دانش‌­آموزان در خارج از مدرسه
  • ایجاد محیطی پویا و جذاب برای شکوفایی کامل استعدادها و بروز خلاقیت‌­های فردی و جمعی دانش‌­آموزان
  • افزایش حضور، پشتیبانی و مشارکت والدین و گروه­های ذی‌نفع در فرآیند یادگیری دانش­‌آموزان
  • همراه کردن کادر آموزشی مدارس با روندهای نوین آموزشی مبتنی بر نیازمندی­‌های جامعه‌ی دانش‌بنیان
  • ایجاد محیطی مناسب برای ارزیابی‌­های مستمر و متناسب با استعداد و پیشرفت دانش‌­آموزان
  • فراهم کردن فضای مشارکت و تعامل دانش‌­آموزان و معلمان در فرآیندهای یاددهی ـ یادگیری
  • ترویج یادگیری تجربی، پژوهش‌محور و دانش­آموزمحور در فرآیندهای آموزشی
  • توسعه‌­ی مهارت‌­های ادراکی، کلامی، اجتماعی و حرف‌ه­ای تخصصی دانش‌­آموزان

اما سؤال این‌جاست که در مدارس هوشمند کشور ما چه می‌­گذرد؟ آیا ما به اهداف‌مان رسیده‌ایم؟

مدارس هوشمند چه ویژگی‌هایی دارند؟

 می­توانم شش ویژگی را نام ببرم که باید در ارزیابی مدارس هوشمند به آن‌ها توجه کرد: جامعیت، اجرا در انواع شکل‌­ها، روش­‌های چندگزینه‌­ای، به موقع بودن، دانش­‌آموزمحوری و استمرار.

ویژگی جامعیت اشاره دارد به این‌که مدارس هوشمند به همه‌ی ابعاد فرآیند آموزش، تدریس، محتوا، ارزشیابی، فضا، زمان، یادگیرنده و معلم توجه دارند و تنها به یک بعد توجه نمی­کند. ویژگی اجرا در انواع شکل­‌ها، می­گوید که آموزش و تدریس در این مدارس به طرق مختلفی اجرا می­شود.

روش‌­های چند گزینه­‌ای، یعنی برای تدریس، چند گزینه برای معلمان، جهت آموزش وجود دارد؛ یا این‌که در هنگام ارزشیابی دانش­‌آموزان می‌توانند از میان گزینه­‌های مختلف، آن نوع ارزشیابی‌ای را که دوست دارند انتخاب کنند.

به موقع بودن، به این معنی است که از امکانات این مدارس باید در زمان لازم و به موقع استفاده کرد.

دانش‌آموزمحوری، یعنی در تدریس، آن نوع فعالیت­‌های کلاسی مدنظر است، که دانش‌­آموزان دوست دارند و انجام آن­‌ها، تجارب بیشتری را برایشان ایجاد می­‌کند؛ که البته این موضوع بسته به شرایط مختلف می­تواند متفاوت باشد.

و در آخر، ویژگی استمرار یعنی همه‌ی فعالیت­‌ها در این مدارس، در چرخه‌­ای از فعالیت‌­های آموزشی، که اهداف منظم و متنوعی دارند، یکی پس از دیگری اجرا شوند.

اما سؤال این‌جاست که در مدارس هوشمند کشور ما چه می‌­گذرد؟ آیا ما به اهداف‌مان رسیده‌ایم؟ امروزه، برنامه‌­ریزان و دست‌­اندرکاران نظام آموزش و پرورش کشورمان با موضوع استفاده از فناوری ارتباطات و اطلاعات (ICT) مواجه اند. آن‌ها برای آن‌که از این موضوع عقب نمانند، با عجله و شتاب، صرفاً مدارس را به فناوری­‌های رایانه‌­ای مجهز کرده‌اند. آنچه که به‌نظر من می­‌آید این است که در آموزش و پرورش کشور ما از همه‌ی اهداف عالی مدارس هوشمند تنها به تجهیز مدارس به امکانات سخت­‌افزاری اکتفا شده است و  تحولی عمیق در کارکرد، ساختار و فرآیند آموزشی نمی‌بینم. مثلا، با بررسی سخنان برخی از مدیران در آموزش و پرورش درباره‌ی مزایای این طرح، شامل تربیت دانش­‌آموزانِ پژوهش‌محور، رشد همه جانبه‌ی دانش­‌آموزان، ارتقای قابلیت­‌ها و توانایی‌­های فردی، و تربیت نیروی انسانی متفکر و آشنا به فناوری، مشخص است که نمی­‌توان تمام این آرزوها و توقعات را تنها از ارتقاء سخت­‌افزاری مدارس، بدون هیچ پیش‌نیازی مطالبه کرد. در واقع، مدرسه‌ی هوشمند با مدرسه‌ی مجازی فرق دارد. در مدارس هوشمند کارکرد اجتماعی مدرسه حفظ می‌­شود، اما بر خلاف مدرسه‌ی مجازی، دانش‌­آموزان باید در مدرسه حضور فیزیکی و فعالانه داشته باشند، زیرا یادگیری در آن دیگر به شکل سنتی و طوطی­وار نیست، بلکه اکتشافی، معنادار و کاملا شناختی است.

اما شتاب مسئولان آموزش و پرورش کشورمان در هوشمندسازی مدارس، این نگرانی را به وجود می­‌آورد که مفهوم مدارس هوشمند مانند مفاهیم وارداتی دیگر، دچار بدفهمی شود چه بسا که این امر هم اکنون اتفاق افتاده است. تداوم این شتا‌ب‌­زدگی منجر به صرف هزینه‌­های گزاف صرفاً جهت تجهیز مدارس، آن هم با محصولات ارزان و بی‌­کیفیت وارداتی، که بعد از مدت کوتاهی از رده خارج می‌­شوند، می­انجامد.

دستیابی به مدارس هوشمند به معنای واقعی و ایده­‌آل نیازمند گذر از ۲ مرحله یا ۲ نسل از هوشمندسازی (مدارس چند رسانه‌­ای و مدیریت هوشمند) است. به نظر من، هوشمندسازی مدارس در کشورمان، هنوز به بلوغ نرسیده و نتوانسته است به‌صورت واقعی اجرا شود. در واقع، ما شاهد جابه‌جایی مفهومی و سلسله‌مراتبی در این زمینه هستیم. به این معنی که مدارسی به نام مدارس هوشمند در سیستم آموزشی کشورمان فعالیت می‌کنند که در واقع مدارس نسل اول یا مدارس چند رسانه‌ای هستند. یکی از دلایل ریشه­‌ای این امر، تناقض در تفاوت مفهوم این مدارس در کشورهای در حال توسعه و کشورهای پیشرفته است. به عبارت دیگر، ما نمی‌­توانیم از مردمی که با رایانه و اینترنت آشنایی کامل ندارند و حتی به دلیل وجود تمایز فرهنگی از آن‌ها دوری می­‌کنند، انتظار داشته باشیم راحت و بدون هیچ پیش­‌زمینه‌­ای، از این تحول بزرگ در سیستم آموزشی حمایت و استقبال کنند.

البته این‌ها که گفتم به این معنا نیستند که راه‌­اندازی مدارس هوشمند نقاط قوتی نداشته است. مثلا می‌­توان گفت این مدارس توانسته­‌اند چارچوب کلیشه‌­ای تدریس سنتی در کلاس­‌ها را دگرگون کنند و تغییری در رویکرد آموزشی، از معلم‌محوری به دانش‌­آموزمحوری، ایجاد کنند که این خودش یعنی حمایت از پژوهش و نوآوری. ضمن این‌که مدارس به اصطلاح هوشمند فعلی هم توانسته‌اند دانش­آموزان را بانشاط‌تر کنند و هم محتوای درسی را متنوع‌تر.

پیشنهادهایی بهتر برای مدارس هوشمند

بنا بر آنچه گذشت می‌توانم بگویم که روند اجرایی مدارس هوشمند در ایران نیاز به بازنگری بر اصول اولیه و پایه­ای و اقداماتی اساسی دارد که اتفاقا نباید دور از دسترس و بسیار پرهزینه باشند. برای این بازنگری نه تنها مسئولان و دست­اندرکاران آموزش و پرورش مسئول­اند که خوب است همه‌ی افراد جامعه (پدر و مادر، اولیای مدرسه و خود دانش­آموزان) خود را در قبال آن مسئول بدانند، زیرا موضوع هوشمندسازی واقعی و صحیح مدارس پدیده‌­ای است که بر هر دو نسل فعلی و آینده تأثیر بسزایی خواهد گذاشت. اما آنچه که شما معلم عزیز می‌­توانید در این مدارس انجام دهید بسیار تعیین‌کننده و مهم است. شما می­توانید با آگاهی یافتن از مزایای این مدارس به دانش­آموزانتان کمک کنید بهتر و بیشتر بیاموزند و افرادی مفید و بامهارت باشند.

...

ارزش‌یابی‌ها ممکن است به شکل‌های مختلفی تغییر کنند اما از نظر اغلب دانش‌آموزان، استرسِ این‌‌که مجبوری ثابت کنی چیزی را بلدی و می‌توانی کاری را انجام دهی، از بین نمی‌رود. به همین دلیل بسیاری از مراکز آموزشی به دنبال روش‌هایی هستند که چندان امتحان‌ها را تغییر نمی‌دهند اما به دانش‌آموزان کمک می‌کنند شیوه‌ی پاسخگویی به آن‌ها را تغییر دهند. این کار را هم به نحوی انجام می‌دهند که به بهبود دستاوردهای دانش‌آموزان و سلامت آن‌ها کمک کند.

چطور به دانش‌آموزان بیاموزیم سر امتحان استرس نداشته باشند

لرنیتو بلاگ
گاهی روش تدریس معلم‌ها کارایی لازم را ندارد. معلمی که می‌خواهد خلاقانه تدریس کند باید توانایی و صلاحیت تدریس خلاقانه را هم داشته باشد. صلاحیت یادگیری، صلاحیت دانشی یا آموزشی، […]

معلم خلاق کیست؟

لرنیتو بلاگ

زمان تقریبی مطالعه: 12 دقیقه

محیط آموزش هم باید متناسب با شخصی ‌سازی تنظیم شود. یعنی فضایی راحت، رنگارنگ و روشن طراحی کنند که مبلمانی کاربردی و انعطاف‌پذیر داشته باشد. امروزه بسیاری از وسایل متحرک‌اند و صندلی‌های متنوع یکی از آن چیزهایی است که کلاس را حسابی جذاب می‌کند. با این کار نه تنها دانش‌آموزان در فضای آموزشی راحت‌تراند بلکه بیشتر هم یاد می‌گیرند. تحقیقی که در سال 2013 انجام شد، می‌گوید طراحی مناسب کلاس درس می‌تواند عملکرد دانش‌آموز را تا 25 درصد افزایش دهد.

انعطاف‌پذیری مبلمان در کلاس‌های شخصی سازی یادگیری نقش کلیدی دارد

لرنیتو بلاگ

زمان تقریبی مطالعه: 3 دقیقه